De school als jaagsysteem - Achtergrondinformatie PO

Onderzoek van Kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer uit 2016 toont aan dat duizenden kinderen en jongeren massaal last hebben van stress. Ook het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ) maakt zich grote zorgen over deze groeiende trend. Inge Oreel, projectleider bij het NCJ, wijt dit aan de druk die kinderen voelen om te scoren en aan het gevoel dat kinderen tegenwoordig hebben dat ze overal goed in moeten zijn: op school, in sport, maar ook sociaal gebied.

Als het om de oorzaken van schoolgerelateerde burn-out gaat, blijft school niet buiten schot. De Finse onderzoekster Katariina Salmela Aro doet al jaren onderzoek naar de relatie tussen burn-out en de school context. Zij onderscheidt de volgende kenmerken bij een schoolrelated burn-out: (a) exhaustion at school (uitputting door school), (b) cynicism toward the meaning of school (betrokkenheid/motivatie voor school) en (c) sense of inadequacy at school (gevoel van ontoereikendheid jegens school).

Wanneer we dat wat we weten uit wetenschappelijk onderzoek en uit populair wetenschappelijk onderzoek over schoolgerelateerde stress en burn-out en depressie vertalen naar de dagelijkse schoolpraktijk dan vallen een aantal dingen op die het ontstaan van schoolgerelateerde burn-out in de hand kunnen werken. Herkent u de volgende triggers?

  • De school is in de laatste jaren steeds meer een toetsinstituut geworden. Dit is een gevolg van de trend om leeropbrengsten meetbaar te willen maken. Het aantal toetsmomenten is flink gestegen en van deze toetsen hangt veel af voor de verdere (school-)loopbaan. Zo krijgen kinderen de indruk dat ze vaak worden af-, in plaats van ingeschat. Ook lijkt het meer om het toetsresultaat te gaan, dan om het leerproces en -resultaat.
  • De school is een sociale ontmoetings-, broed- en broeiplaats. Dat heeft een functie voor de ontwikkeling van het kind en is voor veel kinderen een aantrekkelijk aspect van het schoolleven. Dit sociale aspect kan ook negatieve trekken hebben, die de overhand krijgen in een onveilig schoolklimaat. Zo kan school een plaats zijn voor onderlinge vergelijking, concurrentiestrijd en prestatiedrang. Een plek waar winnaars worden gelauwerd en verliezers worden genegeerd of vergeten. Door peerpressure in de groep dringen ook makkelijk allerlei stressbevorderende maatschappelijke ontwikkelingen de klas binnen, zoals het streven naar perfectie en de angst voor mislukking
  • De manier waarop er doorgaans in het onderwijs geleerd wordt, via het aanbodgestuurde (on-demand) model, en de constante druk die er ligt op het curriculum en het behalen van de doelen, betekenen dat er voortdurend een beroep gedaan wordt op de cognitieve ontwikkeling en op het denken en het brein. Wanneer kinderen in hun vrije tijd ook nog eens huiswerk moeten maken of druk zijn met bijbaantjes of hobby’s (waarin vaak ook gepresteerd moet worden om ‘erbij te horen’), krijgt het brein tussendoor nauwelijks kans om te herstellen. Ook pikken kinderen lichamelijke signalen als vermoeidheid en spanning steeds minder op door de sterke denk-gerichtheid.
  • Met de beste bedoelingen wordt ook door school sterk benadrukt dat kinderen vooral het maximale uit zichzelf moeten halen en moeten presteren. De zesjes-cultuur waar Balkenende het in 2007 over had, lijkt verleden tijd. Maximaal presteren is haast een vanzelfsprekend gegeven waardoor andere belangrijke levens- en leervragen -  namelijk wat kinderen leuk vinden, wat ze zelf willen of waar ze zelf interesse in hebben  -  ondergesneeuwd raken.

 

Het jaagsysteem van de school in het hoofd van het kind

Kinderen die op school constant de druk voelen tot perfectie en tot presteren worden angstig voor mislukkingen, verkeerde keuzes of falen en lopen het risico op ernstige stress en mogelijk een school burn-out. Bij hen staat het jaag- en gevaarcentrum in hun hoofd onophoudelijk aan en produceert daarbij aan de lopende band stresshormonen. Het zorgsysteem dat zorgt voor rustige en positieve gevoelens en voor de plezierige hormonen (oxytocine, endorfine, serotonine) wordt dan niet meer aangesproken.

Bekijk dit fragment uit de serie Rechill met rapper Akwasi

Hoe verhouden scholen zich tot maatschappelijke ontwikkelingen die maken dat de kinderen stress ervaren? Wat is hun eigen invloed op dit breed ervaren en groeiende maatschappelijke probleem?

Onderwijspraktijken die effectief zijn voor problemen uit het verleden, hebben in de huidige tijd soms ongewenste bij-effecten. Een nieuwe tijd vraagt om het heroverwegen van bepaalde aanpakken. Denk hierbij aan een instrument als huiswerk: waarom geeft u uw leerlingen eigenlijk huiswerk? Worden deze doelen ook behaald met het instrument huiswerk? Zijn er negatieve bij-effecten?

De vraag is daarnaast wat de taak en verantwoordelijkheid van school is binnen het gehele systeem rondom het kind. Is het de verantwoordelijkheid van de school kinderen te beschermen tegen de stress van de verschillende leefwerelden, door deze invloeden binnen de muren van de school te minimaliseren? Of is het de taak van de school om invloed uit te oefenen op het gehele systeem, door bijvoorbeeld samenwerkingen in de buurt en met ouders? En moeten kinderen juist op school leren hoe om te gaan met de druk die ze mogelijk ook buiten school ervaren?

Geen eenvoudige vragen, maar ze vereisen een antwoord om de groei van het aantal kinderen met stress- en depressieve klachten een duurzaam halt toe te roepen. Een antwoord dat begint met reflectie op de huidige onderwijspraktijk en de verantwoordelijkheid van scholen in relatie tot dit probleem.

 

Meer weten?